อำเภอตระการพืชผล: ประวัติศาสตร์
=== การก่อตั้งในฐานะเมือง ===
อำเภอตระการพืชผลมีรากฐานมาจาก "เมืองตระการพืชผล" ซึ่งก่อตั้งขึ้นในสมัยรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ควบคู่ไปกับการตั้งเมืองพิบูลมังสาหารและเมืองมหาชนะชัย ในปี พ.ศ. 2406 พระพรหมราชวงศา (กุทอง) เจ้าเมืองอุบลราชธานี คนที่ 3 ได้พิจารณาเห็นว่าบ้านสะพือ ซึ่งเป็นชุมชนเก่าแก่ขนาดใหญ่ มีความเหมาะสมที่จะยกฐานะขึ้นเป็นเมือง จึงได้นำความกราบบังคมทูลผ่านเจ้าพระยากำแหงสงคราม เจ้าเมืองนครราชสีมา
ด้วยพระบรมราชานุญาต โปรดเกล้าฯ ให้ยกฐานะบ้านสะพือขึ้นเป็น เมืองตระการพืชผล ขึ้นตรงต่อเมืองอุบลราชธานี เมื่อวันอาทิตย์ แรม 11 ค่ำ เดือน 12 จุลศักราช 1225 (ตรงกับ พ.ศ. 2406) และทรงแต่งตั้งคณะผู้ปกครอง "อาชญาสี่" ประกอบด้วย:
ท้าวสุริยวงศ์ (อ้ม) เป็นที่ พระอมรดลใจ ดำรงตำแหน่ง เจ้าเมือง
ท้าวพรหม (บุตร) เป็นที่ อุปฮาด
ท้าวสีหาจักร (ฉิม) เป็นที่ ราชวงศ์
ท้าวกุลบุตร (ท้าว) เป็นที่ ราชบุตร
ในปี พ.ศ. 2430 เมืองตระการพืชผลมีหน้าที่ต้องส่งส่วยเงินให้แก่กรุงเทพมหานครเป็นจำนวน 1,388 บาท
ในปี พ.ศ. 2440 (ร.ศ. 116) ได้มีการประกาศใช้ "พระราชบัญญัติลักษณะปกครองท้องที่ ร.ศ. 116" ทั่วราชอาณาจักร ส่งผลให้มีการปฏิรูปการปกครองในภูมิภาคครั้งใหญ่ กรมหลวงสรรพสิทธิประสงค์ ข้าหลวงต่างพระองค์สำเร็จราชการหัวเมืองมณฑลอีสาน ได้ดำเนินการยุบเมืองต่างๆ ลงเป็นอำเภอ เมืองตระการพืชผลจึงถูกลดฐานะลงเป็น อำเภอ ขึ้นตรงต่อเมืองอุบลราชธานี ตั้งแต่บัดนั้น โดยมีปรากฏนาม ท้าวสุริยะ (มั่น) เป็นนายอำเภอในปี ร.ศ. 121 (พ.ศ. 2445)
ประวัติศาสตร์ของอำเภอมีความเปลี่ยนแปลงด้านที่ตั้งและชื่อหลายครั้ง โดยสามารถสรุปลำดับเหตุการณ์สำคัญได้ดังนี้:
พ.ศ. 2451: เกิดการยุบรวมอำเภอตระการพืชผลเข้ากับอำเภอพนานิคม และใช้ชื่อรวมว่า "อำเภอพนานิคม" ทำให้บ้านสะพือซึ่งเดิมเคยเป็นศูนย์กลางการปกครอง ลดฐานะลงเป็นเพียงตำบล
พ.ศ. 2457: มีการย้ายที่ว่าการอำเภอพนานิคมจากบ้านสะพือ มาตั้งที่บ้านขุหลุ ตำบลขุหลุ แต่ยังคงใช้ชื่ออำเภอพนานิคมตามเดิม
24 เมษายน พ.ศ. 2460: เปลี่ยนชื่ออำเภอเป็น "อำเภอขุหลุ" เพื่อให้สอดคล้องกับที่ตั้งใหม่
พ.ศ. 2482: มีการเปลี่ยนชื่อกลับไปเป็น "อำเภอพนานิคม" อีกครั้งหนึ่ง
พ.ศ. 2483: เปลี่ยนชื่อเป็น "อำเภอตระการพืชผล" เป็นครั้งสุดท้าย เพื่อฟื้นฟูชื่อทางประวัติศาสตร์และความถูกต้องของท้องที่
พ.ศ. 2494: มีการแยกพื้นที่บางส่วนของอำเภอไปจัดตั้งเป็น กิ่งอำเภอพนา ซึ่งต่อมายกฐานะเป็นอำเภอพนา และปัจจุบันอยู่ในพื้นที่จังหวัดอำนาจเจริญ