Powiat bydgoski: Historia
=== Prehistoria ===
W czasach prehistorycznych okolice Bydgoszczy zasiedlali koczownicy trudniący się myślistwem, rybołówstwem i zbieractwem. W czasach kultury łużyckiej powstawały grody obronne na krawędzi doliny i pradoliny Wisły (m.in. w Zamczysku). Ślady z tego okresu znaleziono także w wykopaliskach na Starym Rynku w Bydgoszczy, a na Bielawach wielkie cmentarzysko. W okresie rzymskim wzdłuż zachodniej krawędzi Doliny Dolnej Wisły wiódł szlak bursztynowy. Istniało tu połączenie komunikacyjne Wielkopolski z Pomorzem, między Wisłą a trudnymi do przebycia bagnami nadnoteckimi, co sprzyjało osadnictwu. Z wczesnego średniowiecza pochodzą grody w Wyszogrodzie, Bydgoszczy, Zamczysku, Pawłówku, Strzelcach, a także np. na Wzgórzu Łokietka w Koronowie i w Strzelewie. Ślady najdawniejszego budownictwa obronnego znane są także z prawobrzeża Wisły, m.in. z Gzina, Pnia, Kamieńca i Izbic. Okolice słynęły z obfitości miodu, co potwierdzano jeszcze w źródłach z XVIII wieku. W średniowieczu pokarmem dla pszczół były m.in. rozległe lipowo-grabowe lasy rosnące na nie wylesionych jeszcze wysoczyznach morenowych.
W X wieku ziemie powiatu zostały opanowane przez monarchię wczesnopiastowską. Z czasów Kazimierza Odnowiciela pochodzą datowane dendrochronologicznie umocnienia grodu bydgoskiego. W czasie przejściowego osłabienia władzy monarszej w XI wieku, tereny na północ od Noteci i zachód od Wisły opanowali Pomorzanie. Ich wysuniętymi placówkami były m.in. grody w Nakle i Wyszogrodzie. Podczas panowania Bolesława Krzywoustego toczyły się walki o ponowne opanowanie Pomorza. Droga do tego celu prowadziła przez bramę kujawsko-chełmińską, jaką były okolice Bydgoszczy. Opis opanowania Wyszogrodu przez wojska Bolesława Krzywoustego w 1113 roku zostawił Gall Anonim w pierwszej polskiej kronice. W XII wieku z woli Krzywoustego Wyszogród stał się siedzibą kasztelanii, która dała początek historii ziemi bydgoskiej. Terytorium kasztelanii sięgało Puszczy Bydgoskiej, za Wisłę w rejon późniejszej ziemi chełmińskiej, a na zachodzie sięgało rynny jezior byszewskich. Na początku XIII wieku z kasztelanii wyszogrodzkiej wyodrębniła się kasztelania bydgoska z granicą wschodnią na Brdzie (prawdopodobnie jako zdobycz terytorialna Kazimierza Konradowica w wojnie ze Świętopełkiem Gdańskim), a w latach 1288–1294 także kasztelania serocka. Przez kolejne stulecia dwa grody: Wyszogród i Bydgoszcz leżące na pograniczu polsko-pomorskim, a potem polsko-krzyżackim były przedmiotem ciągłych zatargów, wielokrotnie przechodząc z rąk do rąk. Położenie na styku krain politycznych, szlaków handlowych lądowych i rzecznych niosło zagrożenia, ale jednocześnie sprzyjało rozwojowi gospodarczemu.
Do najwcześniej wzmiankowanych w źródłach pisanych miejscowości na terenie powiatu należały: Wyszogród (1113), Osielsko (1155), Łoskoń (1145), Ostromecko (1222), Bydgoszcz (1238), Lisewo (1238), Dobrcz (1242), Czarnówko (1250), Salno, Byszewo, Tryszczyn, Wtelno, Więzowno (1251), Trzemiętowo (1254), Trzęsacz i Włóki (1257), Jordanowo (1258), Otorowo i Łęgnowo (1280), Dąbrówka (1284), Gogolin, Sienno, Szczutki (1288), Wierzchucin (1290), Jarużyn (1293), Żołędowo, Krąpiewo (1296), Bartodzieje (1298), Skarbiewo i Strzelewo (1299), Sitno i Dąbrówka (1300). U schyłku XIV wieku terytorium powiatu bydgoskiego liczyło 88 osad. Osadnictwo skupiało się początkowo nad brzegami Wisły, na wysoczyznach: kujawskiej i krajeńskiej, a enklawy w Puszczy Bydgoskiej oraz tereny nadnoteckie zasiedlano dopiero w XVII/XVIII w. …