อำเภอยะหริ่ง: ประวัติ
เมืองยะหริ่ง เดิมเรียกกันว่า เมืองยือริง หรือ ยามู แต่เดิมอยู่ในเขตการปกครองของอาณาจักรปตานี สมัยโบราณมีเจ้าผู้ครองเมืองเรียกกันว่า ดาตูยามู หรือ ดาตูยือริง
ดาตู (Datu) มีความหมายเดียวกับคำว่า ระตู (Ratu) ในชวาแปลว่า เจ้าผู้ครองแคว้น หรือ เจ้าผู้ครองเมืองเล็ก เทียบได้กับคำว่า กษัตริย์ หรือ กษัตรีย์ ในชวายุคโบราณ มลายูรับเอาคำนี้ไปใช้กับเจ้าผู้ครองเมืองเล็ก เช่น ดาตูปังกาลัน คือเป็นคำเรียกเจ้าผู้ครองเมืองยะหริ่ง (ยามู) ในยุคก่อน
ยุคปัตตานีอยู่ภายใต้เมืองขึ้นของสยามในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ โดยทางการต้องการลดอำนาจและเขตเมืองให้เล็กลงเพื่อง่ายต่อการปกครอง จึงแยกปัตตานีออกเป็น ๗ หัวเมือง ได้แก่ เมืองปัตตานี เมืองยะหริ่ง เมืองหนองจิก เมืองยะลา เมืองรามันห์ เมืองสายบุรี และเมืองระแงะ มีการโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเจ้าเมือง มีราชทินนามว่า พระยาพิพิธเสนามาตยาธิบดีศรีสุรสงคราม เจ้าเมืองคนแรกคือพระยายะหรึ่ง (พ่าย) เมื่อพระยายะหริ่ง ( พ่าย) ถึงแก่กรรมลง โปรดเกล้าฯ ให้หลวงสัสดิภักดี (ยิ้มซ้าย) ซึ่งขณะนั้นเป็นเจ้าเมืองยะลา มารักษาราชการแทนเมืองยะหริ่ง ครั้นหลวงสัสดิภักดี (ยิ้มซ้าย) ถึงแก่กรรม โปรดเกล้าฯ ให้พระยาตานี (นิยูโซฟ) ซึ่งขณะนั้นเป็นเจ้าเมืองปัตตานี เป็นพระยายะหริ่งแทน ตั้งวังอยู่ที่ตำบลยามู ริมลำน้ำเมืองยือริงฟากทิศใต้ (ที่ว่าการอำนภอยะหริ่งในปัจจุบัน) ครั้นถึงพิราลัย โปรดเกล้าฯ ให้พระยาจางวางกลันตัน (สุลต่านเดวา หรือ ตวนกอตา) เป็นเจ้าเมืองยะหริ่ง ครั้นถึงแกพิราลัย โปรดเกล้าฯให้ นิตีมุง บุตรพระยายะหริ่ง (นิยูโซฟ) เป็นเจ้าเมืองยะหริ่ง ครั้นถึงแก่พิราลัย โปรดเกล้าฯ นิเมาะ บุตรคนที่สองของพระยายะหริ่ง (นิยูโซฟ) เป็นเจ้าเมืองยะหริ่ง ครั้นถึงแก่พิราลัย โปรดเกล้าฯ นิโวะ บุตรพระยายะหริ่ง (นิเมาะ) ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๔๔๙ ทางการได้ยุบหัวเมือง ๗ หัวเมือง เหลือเพียง ๔ หัวเมือง ได้แก่ ปัตตานี รวมเมืองปัตตานี หนองจิกและยะหริ่ง ยะลา รวมเมืองยะลา รามันห์ เมืองระแงะ และ สายบุรี ให้คงอยู่ตามเดิม (ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๔๗๕ ให้ยุบสายบุรี เป็นอำเภอตะลุบัน ขึ้นอยู่กับจังหวัดปัตตานี) ต้น ร.ศ. ๑๒๕ (พ.ศ. ๒๔๔๙) เป็นสมัยมณฑลเทศาภิบาล ได้โปรดเกล้าฯ ให้ยุบเมืองยะหริ่งแล้วตั้งเป็นอำเภอเรียกว่า "อำเภอยามู" โดยถือเอาชื่อหมู่บ้าน/ลำคลองท้องที่ที่ตั้งอำเภอเป็นหลักขนานนามเป็นชื่ออำเภอ ให้ขึ้นกับเมืองปัตตานี จนถึงปี พ.ศ. ๒๔๘๑ ทางราชการได้เปลี่ยนชื่ออำเภอใหม่เป็น "อำเภอยะหริ่ง" อยู่ในการปกครองของจังหวัดปัตตานี จนถึงปัจจุบัน