อำเภอดอกคำใต้: ประวัติ
สมัยอาณาจักรสิงหราช
เป็นอาณาจักรก่อนพุทธจนมาถึงหลังพุทธกาล สิงหราชถือเป็นอาณาจักรที่ยิ่งใหญ่ในประวัติศาสตร์ มีเมืองน้อยใหญ่ของเป็นไมตรีต่ออาณาจักรสิงหราช ศูนย์กลางอาณาจักรอยู่ที่ เวียงศรีมฑเทียน-งิ้วหงกตำบลบ้านปิน อ.ดอกคำใต้ จ.พะเยา ในปัจจุบัน มีกษัตริย์ครองราชอาณาจักรหลายพระองค์จนสมัย พญาจอมธรรม แห่งราชวงค์ลวปู่เจ้าลาวจกขอเป็นไมตรี และภายหลังได้แต่งตั้งพญาจอมธรรมเป็นกษัตริย์ครองอาณาจักร
สมัยภูกามยาว
พญาจอมธรรมครองราช ได้ย้ายราชธานีศูนย์กลางอาณาจักรไปใกล้ดอยแห่งหนึ่ง นามว่า ดอยแจ้โว้ มีพระธาตุที่แจ้โว้ประทับอยู่บนยอดดอย เนื่องจาก เมืองศรีมฑเทียน-งิ้วหงก เสี่ยงเกิดอุทกภัยบ่อยครั้ง พระองค์จึงตัดสินใจ สถาปนาเวียงป่าสัก เป็นราชธานี (ปัจจุบันตั้งอยู่ เวียงห้าวปางนคร ต.คือเวียง อ.ดอกคำใต้ จ.พะเยา) และได้เปลี่ยนชื่ออาณาจักรเป็นภูกามยาว เนื่องจาก เมืองและอาณาจักรต่างๆ เรียกจนเคยชินว่า ภูกามยาว ภูกามยาวมาจาก ลักษณะ ของเทือกเขาที่ทอดยาวเป็นแนวกั้นอาณาจักรทางทิศตะวันตก (เทือกเขาภูกามยาว ประกอบไปด้วย ดอยหลวงดอกคำใต้ ดอยด้วน ดอยภูนาง ดอยเวียงลอ) ทอดยาวตั้งแต่ อำเภอเชียงม่วน-จังหวัดเชียงรายในปัจจุบัน
สมัยเวียงพยาว
อาณาจักรภูกามยาว อาณาจักรล้านนา ในสมัยพญาคำฟู อาณาจักรภูกามยาวถือได้ผนวกเข้ากันล้านนาโดยสิ้นเชิง และถือเป็นเมืองในประเทศราชของราชอาณาจักรล้านนา
สมัยเวียงพยาว
กำเนิดเจ้าผู้ครองนครในสมัยรัตนโกสินทร์ ชาวบ้านชาวเมือง และได้หลบหนีสงครามไปอยู่ที่อื่นจำนวนมาก ได้ถือกำเนิดตำนาน สาวงามดอกคำใต้ สาวเครือฟ้ากับข้าราชกรุงเทพ
สมัยพะเยา
ดอกคำใต้ปล่อยรกร้าง มีชุมชนไม่มากนัก จนภายหลังสงครามสงบลง ชาวบ้านต่างพากันกลับมายังบ้านเกิดเมืองนอนและช่วยกันทำนุบำรุงบ้านเมืองกลับมายังเดิม และไม่นานก็ดอกคำใต้ก็กลายเป็น นครเมืองดอกคำใต้ ตั้งชื่อตาม ดอกไม้ป่าที่ทรงคุณค่าและตำนาน ต่อมานครเมืองดอกคำใต้มีขนาดใหญ่ขึ้น และได้ยกฐานะเป็น "อำเภอดอกคำใต้" ขึ้นต่อบริเวณพายัพเหนือ เมื่อ พ.ศ. 2397 อำเภอดอกคำใต้ จุดเด่น ประชาชนจะตั้งบ้านแปงเมืองอยู่ตามลำน้ำ และประกอบกับสองฝั่งลำน้ำร่องช้างมีต้นดอกคำใต้ขึ้นเป็นอันมาก เป็นบ้านไม้ตามรูปแบบศิลปะชาวดอกคำใต้ ที่เป็นอาคารไม้ยกสูง มีวิถีชีวิตที่คู่กับสายน้ำ ร่องช้างมหานที
ปัจจุบัน
มีสถานที่ประวัติศาสตร์และสถานที่ท่องเที่ยว ในอำเภอดอกคำใต้อยู่หลากหลายแห่ง เช่น 1.เวียงศรีมฑเทียน-งิ้วหงก ชุมชนบ้านปิน 2.เวียงห้าวปางนคร 3.เวียงหนองหล่ม 4.เวียงจอมศีล ชุมชนบ้านถ้ำ 5.เวียงหม้าย 6.เวียงศรีชุม-ดอนเหล็ก 7.นครดอกคำใต้ 8.จำปาหวาย 9.ชุมชนงำเมือง เป็นต้น มีสถานที่ทางประวัติศาสตร์ วิถีวิต มากมายในอำเภอ ดอกคำใต้
อำเภอดอกคำใต้
ต่อมาชุมชนมีขนาดใหญ่ขึ้น และได้ยกฐานะเป็น "อำเภอดอกคำใต้" ขึ้นต่อบริเวณพายัพเหนือ เมื่อ พ.ศ. …