อำเภอดอนตาล: ประวัติศาสตร์
=== สมัยก่อนประวัติศาสตร์ ===
พื้นที่อำเภอดอนตาลเป็นพื้นที่ที่มีหลักฐานการอยู่อาศัยและการใช้ประโยชน์ของมนุษย์มาเป็นเวลายาวนาน โดยมีหลักฐานทางโบราณคดีหลายประเภทปรากฏอยู่ในพื้นที่และบริเวณใกล้เคียง ได้แก่ กลุ่มภาพเขียนสีหรือ ฮูบแต้ม บริเวณผาแต้มในอุทยานแห่งชาติภูสระดอกบัว กลองมโหระทึกสำริดบริเวณริมฝั่งแม่น้ำโขง และโบราณสถานกับใบเสมาหินทรายบริเวณวัดเวินไชยมงคล ซึ่งสะท้อนความสัมพันธ์ของชุมชนในพื้นที่กับวัฒนธรรมในลุ่มน้ำโขงในช่วงเวลาต่าง ๆ
กลองมโหระทึกสำริดที่พบในพื้นที่อำเภอดอนตาลถูกค้นพบเมื่อ พ.ศ. 2481 บริเวณตลิ่งริมแม่น้ำโขงที่ถูกน้ำกัดเซาะ ชาวบ้านได้นำไปเก็บรักษาไว้ที่วัดเวินไชยมงคล ก่อนย้ายมาเก็บรักษาที่วัดมัชฌิมาวาส (วัดกลาง) จนถึงปัจจุบัน กลองมีเส้นผ่าศูนย์กลางหน้ากลองประมาณ 86 เซนติเมตร และมีลวดลายสำคัญ ได้แก่ รูปดวงอาทิตย์หรือดาว 14 แฉก และรูปกบ 4 ตัว
ประวัติการก่อตั้งบ้านดอนตาลไม่ปรากฏหลักฐานเอกสารร่วมสมัยที่บันทึกเหตุการณ์ไว้อย่างต่อเนื่อง เรื่องราวเกี่ยวกับกำเนิดชุมชนจึงได้รับการถ่ายทอดผ่านตำนานพื้นเมืองและประวัติศาสตร์ท้องถิ่น ซึ่งมีรายละเอียดแตกต่างกันในบางประเด็น
ตามตำนานท้องถิ่นสายหนึ่งเล่าว่า บรรพบุรุษของชาวดอนตาลอพยพมาจากบริเวณเมืองหนองบัวลำภู เพื่อแสวงหาพื้นที่ที่เหมาะสมสำหรับตั้งถิ่นฐาน โดยมีกลุ่มผู้นำสำคัญคือ ท้าวราชาบุตรโคตร และ เจ้ากินรี หรือ ท้าวกินรี ซึ่งเป็นพี่น้องกัน ตามเรื่องเล่าดังกล่าว กลุ่มผู้คนได้เดินทางลงไปทางทิศใต้ ก่อนเลาะเลียบแม่น้ำโขง และข้ามไปยังฝั่งซ้ายของแม่น้ำโขงเพื่อสำรวจพื้นที่เพิ่มเติม
ตำนานท้องถิ่นอีกสายหนึ่งเล่าว่า กลุ่มผู้เดินทางได้ผ่านบริเวณบ้านดงเขนยและบ้านดงสียา ก่อนพบพื้นที่บริเวณดอนที่มีต้นตาลขึ้นอยู่เป็นจำนวนมาก จึงเห็นว่าเป็นทำเลที่เหมาะสมต่อการตั้งถิ่นฐาน และเรียกพื้นที่ดังกล่าวว่า ดอนตาล ตามลักษณะภูมิประเทศ เรื่องเล่านี้อธิบายต่อว่าผู้คนได้ข้ามกลับมายังฝั่งขวาของแม่น้ำโขง และตั้งบ้านเรือนบริเวณพื้นที่ที่มีความอุดมสมบูรณ์
ขณะที่ข้อมูลจากกรมการพัฒนาชุมชนและเอกสารท้องถิ่นอธิบายว่า ในระยะเริ่มแรกมีการตั้งชุมชนบริเวณริมฝั่งแม่น้ำโขง โดยเรียกชุมชนว่า บ้านดอนตาล ตามชื่อเกาะหัวโนนตาลซึ่งอยู่ในแม่น้ำโขงและมีต้นตาลขึ้นอยู่เป็นจำนวนมาก ต่อมาผู้คนได้ย้ายถิ่นฐานเข้ามาจากริมแม่น้ำโขง เนื่องจากประสบปัญหาภัยแล้งและโรคระบาด ก่อนก่อตั้งชุมชนบริเวณที่เป็นบ้านดอนตาลในปัจจุบัน
ตามตำนานที่เกี่ยวข้องกับการก่อตั้งชุมชน อาชญาพระปุมลุม และ อาชญาแม่หม่อมการ ซึ่งเป็นชายา ได้อพยพผู้คนจากฝั่งซ้ายของแม่น้ำโขงมาตั้งชุมชนบริเวณฝั่งขวาของแม่น้ำโขงตรงข้ามเกาะหัวโนนตาล และตั้งชื่อชุมชนว่า บ้านดอนตาล ตามชื่อเกาะดังกล่าว เรื่องเล่าท้องถิ่นยังระบุว่าอาชญาพระปุมลุมได้รับการแต่งตั้งเป็น กวานบ้าน คนแรกของบ้านดอนตาล
ต่อมาประมาณ 100 ปี ชุมชนประสบปัญหาภัยแล้งและโรคระบาด ส่งผลให้ประชาชนและสัตว์เลี้ยงเสียชีวิตเป็นจำนวนมาก ชาวบ้านจึงย้ายออกจากบริเวณริมแม่น้ำโขงเข้ามาตั้งถิ่นฐานใหม่ห่างจากชุมชนเดิมประมาณ 1 กิโลเมตร ซึ่งเป็นบริเวณที่ตั้งบ้านดอนตาลในปัจจุบัน …