Şuşa (rayon): Tarihi
Erken zamanlarda bu topraklarda Myus-Haband vilayeti mevcut idi. Myus-Haband, Azerbaycan Cumhuriyeti topraklarında bulunan eski bir tarihi yer adıdır ve Albanya ve Ermenistan Krallığı'nın bir parçası olan tarihi Artsah eyaletinin on iki vilayetinden (havar) biridir. 1748 - 1805 yıllarında Karabağ Hanlığı idare biriminde idi. 1805 yılında Kafkasyanın Rusya tarafından işgalinden sonra Şuşa Kaspi ili'ne, daha sonra Yelizavetpol Guberniyası'na (Şuşa uyezdi) dahil edildi.
Sovyet döneminde Şuşa şehrinin idari statüsü birkaç kez değiştirildi. 5 Temmuz 1921 tarihli RK(b)P Merkez Komitesi Kafkasya Bürosu Genel Kurulu kararıyla Şuşa, yeni kurulan Dağlık Karabağ Özerk Bölgesi'nin merkezi olarak belirlendi, ancak 7 Temmuz 1923'te Hankendi bölgenin merkezi olarak seçildi. 16 Temmuz 1923 tarihli AK(b)P Merkez Komitesi Başkanlık Divanı toplantısının özel kararıyla Şuşa, Dağlık Karabağ Özerk Oblastı'na Şuşa Rayonu olarak dahil edildi. Şuşa şehrine vurulan en büyük darbelerden biri, kısa süreliğine bölgesel merkez statüsünden mahrum bırakılmasıydı. 4 Ocak 1963'te Şuşa ilçesi kaldırıldı ve Stepanakert ilçesine dahil edildi. Şuşa'nın bölgesel statüsü ancak Nikita Kruşçev'in 6 Ocak 1965'te iktidardan uzaklaştırılmasından sonra geri verildi.
13 Şubat 1988'de Ermeniler Hankendi'ye saldırılar başlattığında, birçok Azerbaycanlı Şuşa'ya sığındı. 28 Mart'ta Azerbaycan kuvvetleri Hankendi'ye saldırmaya hazırlandı ve Jangasan köyünden Kerkicahan'ın yukarısındaki Ermeni mevzilerine saldırmaya başladı. Ertesi gün öğlen saatlerinde Azerbaycan birlikleri şehrin yakınlarında mevzilenmişti, ancak Ermeniler tarafından püskürtüldüler.
Hocalı'nın ele geçirilmesini takip eden aylarda, bölgenin son kalesi Şuşa'da teslim olmayan Azerbaycan komutanları, GRAD roketatarları kullanarak Hankendi'ye yoğun bir topçu bombardımanı başlattı. Nisan ayına kadar devam eden bombardıman, Hankendi'nin 50.000 sakininin çoğunu sığınaklara ve bodrumlara saklanmaya zorladı. Şehrin eteklerinde kara işgalcileriyle karşı karşıya kalan Dağlık Karabağ'daki askeri liderler, şehri ele geçirmek için bir taarruz düzenledi.
8 Mayıs'ta yüzlerce Ermeni askeri tanklar ve helikopterlerle Şuşa surlarına saldırdı. Şehrin sokaklarında şiddetli çatışmalar çıktı ve her iki taraftan da yüzlerce insan öldü. Sayıca az ve daha iyi silahlanmış olmalarına rağmen, Ermeniler ancak 9 Mayıs'ta şehri ele geçirebildiler ve Azerbaycanlıları geri çekilmeye zorladılar. Rayonun çoğunluğunu oluşturan Azeriler işgal altında olmayan bölgelere kaçmış veya kaçmak zorunda bırakılmışlardır. Dağlık Karabağ Savaşı sırasında bölgenin tamamı Ermeni güçleri tarafından işgal edildi. Tanınmayan Dağlık Karabağ Cumhuriyeti döneminde Şuşi ilinin bir parçası oldu. İkinci Karabağ Savaşı sırasında başkent Şuşa ve Daşaltı Kasım 2020'de Azerbaycan tarafından yeniden ele geçirildi. Rayonun diğer birimleri Rusya, Ermenistan ve Azerbaycan arasında imzalanan 2020 Dağlık Karabağ Ateşkes Antlaşması'na göre Rus barış gücü denetiminde Ermeni kontrolünde kaldı. Azerbaycan Ordusu'nun 25 Mart 2023'te gerçekleştirdiği operasyon sonucunda Zamanpayasi ve Allahgulular Azerbaycan hakimiyetine geçti. …