อำเภอหนองสูง: ประวัติศาสตร์
=== ยุคก่อนตั้งเมือง ===
ชนชาติดั้งเดิมที่อาศัยอยู่บริเวณพื้นที่ตั้งอำเภอหนองสูงในอดีต สันนิษฐานว่าเป็นชนชาติขอม (เขมร) ซึ่งได้อพยพออกไปเนื่องจากเกรงกลัวอำนาจจากการขยายอาณาเขตของพ่อขุนรามคำแหงมหาราชแห่งกรุงสุโขทัย โดยถอยร่นกลับเข้าไปอยู่ในประเทศกัมพูชาในปัจจุบัน ก่อนที่ชาวผู้ไทยจะอพยพมาตั้งเมืองหนองสูงประมาณ 500 - 600 ปี
ชาวหนองสูงเป็นกลุ่มชาวผู้ไทยแดง มีถิ่นกำเนิดเดิมที่เมืองนาน้อยอ้อยหนู หรือเมืองแถง (ปัจจุบันคือเมืองเดียนเบียนฟู ประเทศเวียดนาม) ต่อมาเกิดความแห้งแล้งกันดาร จึงอพยพมาตั้งเมืองใหม่ที่เมืองวังและเมืองคำอ้อ ในแขวงสุวรรณเขต ประเทศลาว
เมืองหนองสูงขึ้นตรงกับเมืองมุกดาหาร ปกครองโดย พระไกรสรราช (สิงห์) ท่านได้นำพาไพร่พลชาวภูไทอพยพหนีภัยสงครามข้ามโขงมาพึ่งบารมีเมืองมุกดาหาร พระจันทร์สุริยวงษ์ (พรหม) เจ้าเมืองมุกดาหารในขณะนั้น (ดำรงตำแหน่ง พ.ศ. 2383–2405) จึงอนุญาตให้ตั้งบ้านเรือนที่บริเวณป่าดงบังอี่ ซึ่งเรียกว่าบ้านหนองสูง ขึ้นตรงกับเมืองมุกดาหาร
กาลต่อมาเมื่อบ้านหนองสูงมีความเจริญรุ่งเรือง ขึ้นเป็นบ้านเป็นเมืองแล้ว ในปี พ.ศ. 2387 เจ้าเมืองมุกดาหารได้นำตัวท้าวสีหนาม (สิงห์) เจ้าเมืองคำอ้อ พร้อมด้วยท้าวราชอาต เมืองคำอ้อ ท้าวเพี้ยเมืองแสน ท้าวสุวรรณโคตร และท้าวอุปคุตจากเมืองวัง เข้าเฝ้าเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) ซึ่งขณะนั้นเป็นแม่ทัพออกไปจัดการราชการเขมรอยู่ที่เมืองพนมเปญ บรรดาหัวหน้าเหล่านี้ได้ถวายน้ำพิพัฒน์สัตยาสาบานว่าจะซื่อตรงและจงรักภักดีต่อราชบัลลังก์ หลังจากนั้น เจ้าเมืองมุกดาหารได้นำท้าวสีหนามและกรมการเมืองคำอ้อเข้าเฝ้าพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ณ กรุงเทพมหานคร
ต่อมาในปี พ.ศ. 2387 เดียวกัน พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ยกบ้านขึ้นเป็น เมืองหนองสูง ซึ่งเป็นเมืองชั้นจัตวา โดยให้ท้าวสีหนาม (สิงห์) เป็น พระไกรสรราช เจ้าเมืองขึ้นกับเมืองมุกดาหาร ทั้งนี้ ได้กำหนดอาณาเขตเมืองหนองสูงให้ชัดเจน คือ ด้านตะวันออกตั้งแต่ห้วยทราย ด้านเหนือถึงเขานางมอญ ด้านตะวันตกถึงห้วยบัวอื่อ และด้านใต้ตั้งแต่ห้วยทราย ตั้งขึ้นเป็นเมืองหนองสูง เขตแดนครอบคลุม อำเภอคำชะอี และ อำเภอหนองสูง ในปัจจุบัน
ในปี พ.ศ. 2420 พระไกรสรราช (ท้าวสีหนาม) ถึงแก่กรรม อุปฮาด (ลุน) จึงได้รับโปรดเกล้าฯ ให้เป็นเจ้าเมืองหนองสูงสืบแทน เมืองหนองสูงมีเจ้าเมืองปกครองสืบต่อกันมา 3 ท่าน คือ พระไกรสรราช (สิงห์), พระไกรสรราชที่ 2 (ท้าวลุน) และ พระไกรสรราชที่ 3 (ท้าวราชอาต) ต่อมาได้มีการปรับเปลี่ยนรูปแบบการปกครองจากเจ้าเมืองเป็นผู้ว่าราชการเมืองและกรมการเมือง โดยยังขึ้นกับเมืองมุกดาหารตามระเบียบการปกครองแบบใหม่ ผู้รักษาเมืองแทนในช่วงเปลี่ยนผ่านมี 3 ท่าน คือ หลวงอำนาจณรงค์ (บุศย์), หลวงทรงฤทธิรอน (เสือ) และ หลวงชะนาจ อาจวิชัย (ตาอุปฮาต) …