Elmadağ: Tarihçe ve tarihî eserler
İlçenin kuruluş tarihinin nereye kadar uzandığı kesin olarak bilinmemektedir. İlçenin yakınında Sungur yakınlarında bulunan heykel, küp, çanak, çömlek gibi kalıntılar incelendiğinde buranın çok eski dönemlerde yerleşmelere sahne olduğu anlaşılmaktadır. Bunlardan Hygeieia (Grek mitolojisindeki sağlık tanrıçası) ve Asklepios (Grek mitolojisindeki hekim tanrı) heykelleri Roma Dönemine, Yenipınar Mahallesi'ndeki Aşağı Cami ve Vezir Pınarı Çeşmesi Osmanlı dönemine ait kalıntılardır.
İlçenin yerleşmesine ait ilk belgeleri yaklaşık 400 yıl önce düzenlenen Ankara Şer'iye Mahkemesi sicillerinde görüyoruz. Yozgat Köyü adı ile anılan Elmadağ, bu dönemde Ankara'ya bağlı bir yerleşim yeri idi. Bu kayıtlardan Elmadağ'da kervanların konakladıkları bir Derbent köyü olduğu belirtilmektedir. İlk yerleşme bugünkü Yenipınar ve Yenidoğan Mahalleleri'nde olmuştur.
1785-1809 yılları arasında Ankara sancağı, 13 kazadan meydana geliyordu. Bunlardan Kasaba-i Bala ve Çukurcak Nahiyesi'ne bağlı Yozgat Köyü (Asi Yozgat) görülmektedir. 1902 yılında Ankara vilayeti salhanesinde Ankara ilinin 5 sancak ve 21 kazadan oluştuğu belirtilmektedir. Asi Yozgat, bu sancaklardan biri olan Ankara merkez sancağına bağlı Bala kazasına ait bir mahalledir. Kurtuluş Savaşı'na her şeyi ile katılan Elmadağlılar Atatürk Ankara'ya geldiğinde O'nu karşılayan Seymen Alayı'nın içerisinde de varlıklarını göstermişlerdir.
Yapılan arkeolojik araştırmalardan elde edilen prehistorik eserler, Elmadağ ve çevresinin çok eski medeniyetlere sahne olduğunu göstermektedir. Bu araştırmalara göre MÖ 547'ye kadar Frigler ve Lidyalılar, MÖ 84'e kadar Persler ve değişik kavimlerin varlıklarını sürdürdüğü yöre bu tarihten sonra Roma İmparatorluğu'nun eline geçmiştir. 1071 Malazgirt Savaşı'ndan sonra Anadolu'ya yerleşmeye başlayan Türkler 1073'ten sonra yörede etkin olmuşlardır. Anadolu'ya yapılan Moğol saldırılarından da nasibini alan yöre Moğol İmparatoru Boycu Noyan komutasındaki Moğol ordusu tarafından yakılıp yıkılmıştır.
İlçe merkezinde hâlen devam eden tandır ekmeği yapımının Selçuklulardan günümüze kadar devam ettiği sanılmaktadır. Yine kökü Selçuklulara kadar uzanan halıcılık, el dokuması, kilim, heybe ve çantalar kültürümüzün zenginliklerini günümüze kadar getirmiştir.
Vezir Pınarı Çeşmesi, Ankara'nın Elmadağ ilçesinde yer alan, 18. yüzyılda inşa edilmiş Osmanlı dönemi taş çeşmesidir. Elmadağ merkezinde, 7038 parsel üzerinde bulunur. Yapı, 1 Ekim 2021 tarih ve 1689 sayılı karar ile Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlığı olarak tescillenmiştir ve 1. Grup koruma statüsüne sahiptir. Çeşmenin, rivayete göre dönemin önde gelen yöneticilerinden Vezir Ali tarafından yaptırıldığı düşünülmektedir. Kesin inşa tarihi bilinmemekle birlikte, mimari özellikleri ve bölge tarihine dair kayıtlar, yapının 18. yüzyılda inşa edilmiş olabileceğini göstermektedir. 1850'li yıllarda Elmadağ'da aktif olarak kullanılan iki önemli su yapısından biri olduğu rivayet edilmektedir. Taş malzeme ile inşa edilen çeşme, klasik Osmanlı su mimarisinin sade örneklerinden biridir. Ön cephesinde sivri kemer formu ve su haznesi bulunur. Yıllar içinde çeşitli onarımlar görmüş, ancak özgün yapısını büyük ölçüde korumuştur. Çeşme, 2025 yılı itibari ile su vermemektedir. Elmadağ Belediyesi tarafından “tasarruf” gerekçesiyle su bağlantısı kesilmiştir. Buna rağmen yapı, Kültür ve Turizm Bakanlığı'na bağlı olarak koruma altında bulunmakta ve tescilli kültür mirası statüsünü sürdürmektedir.