Çayeli: Tarihçe
Çayeli'nin eski adı Mapavri'dir. 1854 tarihli Kiepert haritasında "Mapavra" olarak adlandırılmıştır. Mapavri, Lazca yaprak demek olan "pavri" (ფავრი) kelimesinden türemiş olup "yapraklı" anlamına gelir. Bu yer adı bölgenin bitki örtüsüyle ilişkili olabilir. Özhan Öztürk'e göre ise "Mapavri" Lazca (მაფავრი) bir kelime olup "Efendiler, rahipler" anlamına gelmektedir. Yazar, Bizans döneminde Rumların, Lazlar ve diğer Kafkas halklarıyla etnik doğu sınırı olduğu ve Hristiyanlık Trabzon üzerinden Kafkasya'ya yayıldığı için böyle isimlendiriliğini iddia etmiştir.
Eski çağlarda Kolhis kültür alanında ve eski Lazlar'ın yerleşim bölgesinde bulunan Mapaura, MS 1. yüzyılda Roma İmparatorluğu egemenliğine girdi. 6. yüzyıldaki Laz Savaşları sonucunda Roma İmparatorluğunun sonrasında da Bizans'ın Karadeniz sahilindeki en son yerleşim noktası olma özelliğini kazandı. 1204 yılında Bizans İmparatorluğunun geçici süreyle dağılması üzerine kurulan Trabzon İmparatorluğu döneminde de Mapaura/Mapavri doğudaki son kalesi olma özelliğini korudu. 1461'de II. Mehmed'in Trabzon devletini Osmanlı topraklarına katması üzerine Türk yönetimine girdi. Bunu izleyen yaklaşık 50 yıl boyunca yerleşim Osmanlı Devleti'nin Karadeniz kıyısındaki sınır noktası idi.
1622'de Abaza korsanlarının saldırısına uğrayarak yağmalandı. Şemsettin Sami, Kamasü'l-Alam'da, yerleşimden "Trabzon vilayetinin Lazistan sancağının Rize kazasına bağlı bir nahiye" olarak söz eder.
Ermeni dim adam Minas Bijişkyan, Karadeniz kıyılarında 1817-1819 yıllarında gerçekleştirdiği geziye dair notlarında, Rize’nin yakınındaki Kalecik'in ötesinde bulunan Mapavri kasabasından söz etmiş, buarnın Lazlarla meskun olduğunu, eski bir kilisenin bulunduğunu, denizin yakınında, dörtköşe kalın kapıları olan eski kulelerin var olduğunu, eskiden Abazaların kayıklarla buralara baskın yaptıkları için Osmanlı devrinde onlara karşı bu kulelerin yapılmış olduğunu yazmıştır.
Sadece erkek nüfusunun tespit edildiği 1835 tarihli Osmanlı nüfus defteri kayıtlarına göre, Mapavri adıyla Rize kazasının bir nahiyesi olup 17 köyü kapsıyordu. Nahiyenin merkezi olan Nefs-i Mapavri'de (bugün Eski Pazar mahallesi) 56 kişi yaşıyordu. 1846 yılında ise buranın nüfusu 61 kişi olarak tespit edilmiştir. Bu tarihte ise Mapavri nahiyesi 18 köyü kapsıyordu. Nefs-i Mapavri, bugünkü Çayeli kentinin çekirdeğini oluşturan yerleşim yeridir.
19. yüzyılın ikinci yarısında, bir bölge olarak Trabzon Vilayeti'nin Trabzon sancağına bağlı Rize kazasının nahiyelerinden biriydi. Mapavri nahiyesi, 16 köyü kapsıyor ve toplam nüfusu 976 haneden oluşuyordu. Nüfus açısından en büyük köy "Murçiva" idi ve burada 162 hane yaşıyordu. 16 haneli "Halotena karyesi" de nahiyenin nüfus açısından en küçük köyüydü.
I. Dünya Savaşı sırasında iki yıl süreyle Rus işgali altında kalan yöre 9 Mart 1918'de yeniden Türk idaresine girdi. İlçeyi Rize'ye bağlayan sahil yolu Rus işgali döneminde inşa edildi.
Çayeli kasabası, 1917 tarihli Gürcüce Sakartvelo adlı gazetede "მაფავრი" (Mapavri) şeklinde yazılmış, buranın büyükçe bir köy olduğu ve Atina köyünden yirmi bir verst mesafede bulunduğu, köyde Lazların yaşadığı, yerleşim yerinin deniz kıyısında bir düzlükte kurulu olduğu, dükkanları ve pazar yeri olan güzel bir camiye sahip olduğu, burada bolca portakal yetiştiği, köyün sakinlerinin çoğunun kayıkçılıkla uğraştığı belirtilmiştir. Bu tarihte Rus idaresinin oluşturduğu Rize okrugunun nahiyelerinden biri Mapavri (Сельск. округа Манаври) idi. …