อำเภอแม่ลาน: ประวัติ
"แม่ลาน" เป็นชื่อของหนองน้ำขนาดใหญ่ตั้งอยู่ในเขตพื้นที่หมู่ 6 บ้านลูตง ตำบลแม่ลาน (เดิม) ในอดีตแม่ลานเป็นชุมชนเก่าแก่ประมาณ 200 กว่าปีมาแล้ว เดิมอยู่ในเขตการปกครองของเมืองหนองจิกเป็น 1 ใน 7 หัวเมือง โดยมีเจ้าพระยาเมืองหรือเจ้าเมือง เป็นคนไทยพุทธ ประชาชนรุ่นแรกอพยพมาจากจังหวัดพัทลุงและจังหวัดสงขลา โดยพระยาเมืองหนองจิกในขณะนั้น มอบหมายภารกิจให้ชุมชนแม่ลานและชุมชนใกล้เคียงทำหน้าที่หาข่าวลาดตระเวนพื้นที่จัดเตรียมเสบียงอาหารไว้ใช้ในราชการ เตรียมคนไว้นำทางแก่กองทัพเมื่อเกิดสงคราม
ชุมชนแม่ลานและชุมชนใกล้เคียง เช่น ป่าไร่ นาประดู่ ทรายขาว โคกโพธิ์ ทุ่งพลา ปากล่อ ห้วยเงาะ ลำพระยา ลำใหม่ ยุโป ล้วนแต่เป็นชุมชนเครือข่ายเดียวกันทั้งสิ้น สำหรับเจ้าหน้าที่ปกครองชุมชนแม่ลานและชุมชนใกล้เคียง พระยาหนองจิกได้แต่งตั้งผู้ที่ชาวบ้านเคารพนับถือ มีลักษณะผู้นำและมีความเด็ดขาด เป็นกรมการเมืองหนองจิก ทำหน้าที่ดูแลชุมชนในพื้นที่รับผิดชอบเรียกว่า "หัวเมือง" ผู้ปกครองคนสุดท้ายชื่อ "หัวเมืองชุม" ต้นตระกูล "ชุมนุมมณี" ในปัจจุบันมีลูกหลานกระจัดกระจายอยู่ในพื้นที่อำเภอแม่ลานและอำเภอใกล้เคียงในทุกวันนี้
เดิมทีอำเภอแม่ลานเป็นส่วนหนึ่งของอำเภอโคกโพธิ์ ประกอบด้วย 3 ตำบล คือ ตำบลแม่ลาน ตำบลป่าไร่ และตำบลม่วงเตี้ย (แยกออกจากตำบลแม่ลานในปี พ.ศ. 2524) เป็นท้องที่ห่างไกลทุรกันดาร มีการคมนาคมไม่สะดวก โดยเฉพาะอย่างยิ่งเป็นที่หลบซ่อนและซ่องสุมของโจรผู้ร้าย เป็นพื้นที่รอยต่อกับอำเภอหนองจิก อำเภอโคกโพธิ์ อำเภอยะรัง จังหวัดปัตตานี และอำเภอเมืองยะลา จังหวัดยะลา
ในปี พ.ศ. 2528 นายอำเภอโคกโพธิ์ในขณะนั้น นายบุณยสิทธิ์ สุวรรณรัตน์ (อดีตผู้ว่าราชการจังหวัดยะลา) ได้พิจารณาเห็นว่าพี่น้องประชาชนในตำบลแม่ลาน ตำบลป่าไร่บางส่วน (บางส่วนถูกแบ่งไปจัดตั้งเป็นตำบลควนโนรี ในปี พ.ศ. 2531) และตำบลม่วงเตี้ย ได้รับความเดือดร้อนในการเดินทางไปติดต่อราชการกับอำเภอโคกโพธิ์ จึงได้ประชุมกับหัวหน้าส่วนราชการและผู้เกี่ยวข้องพิจารณาตั้งกิ่งอำเภอใหม่ขึ้นในบริเวณพื้นที่ตำบลแม่ลาน ตำบลป่าไร่บางส่วนและตำบลม่วงเตี้ย เพื่อเป็นการอำนวยความสะดวกแก่ประชาชนที่อยู่ห่างไกล ซึ่งห่างจะเดินทางไปติดต่อราชการ ณ ที่ว่าการอำเภอโคกโพธิ์ ต้องเดินทางผ่านอำเภอยะรังเพื่อเข้าตัวเมืองปัตตานีและนั่งรถโดยสารต่อไปยังอำเภอโคกโพธิ์ ซึ่งต้องใช้เวลาถึง 1 วันเต็ม ในเบื้องแรกนั้น ได้มีการเสนอสถานที่ตั้งกิ่งอำเภอ 2 แห่ง คือ
ประชาชนในตำบลแม่ลาน และตำบลม่วงเตี้ย เสนอให้มีการตั้งกิ่งอำเภอใหม่ ที่หมู่ 4 บ้านนางโอ ตำบลแม่ลาน ซึ่งสถานที่ดังกล่าวเป็นทุ่งเลี้ยงสัตว์ขนาดใหญ่ ขนาดประมาณ 1.6 ตร.กม. (1,000 ไร่)
ประชาชนในตำบลป่าไร่ เสนอที่ตั้งที่ว่าการอำเภอใหม่ ที่หมู่ 6 บ้านควนแปลงงู ซึ่งสถานที่ดังกล่าวเป็นสถานที่ตั้งของหน่วยพัฒนาการเคลื่อนที่ (กรป.) มีเนื้อที่ประมาณ 80 ไร่
ในท้ายที่สุด ที่ประชุมมีมติเสนอให้หมู่ 4 ตำบลแม่ลาน เป็นที่ตั้งที่ว่าการกิ่งอำเภอใหม่ กระทรวงมหาดไทยได้ประกาศตั้งที่ว่าการ กิ่งอำเภอแม่ลาน เมื่อวันที่ 21 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2532 โดยมีผลบังคับใช้ในวันที่ 1 เมษายน ปีเดียวกัน เพื่ออำนวยความสะดวกในการให้การบริการ การรักษาความสงบเรียบร้อย ประกอบด้วยพื้นที่ 3 ตำบลของอำเภอโคกโพธิ์เดิม คือ ตำบลแม่ลาน ตำบลป่าไร่ (บางส่วน) ตำบลม่วงเตี้ย นับเป็นก้าวแรกของที่ว่าการอำเภอในปัจจุบัน และต่อมาในวันที่ 8 สิงหาคม พ.ศ. 2538 ได้ยกฐานะเป็น อำเภอแม่ลาน มีผลบังคับใช้ตั้งแต่ 7 กันยายน ปีเดียวกัน เป็นอำเภอล่าสุดที่จัดตั้งขึ้นในจังหวัดปัตตานี นอกจากนี้อำเภอแม่ลานยังมีชื่อเรียกอีกหนึ่งคือ "กูโบะกูซีเยาะ" เป็นคำมาจากภาษามลายูปัตตานี ซึ่งเป็นคำประสมระหว่างสองคำ โดยคำว่า "กูโบะ" หมายถึง "โคก" หรือ "เนิน" ส่วนคำว่า "กูซีเยาะ" หมายถึง "ควาย" หรือ "กระบือ" เมื่อรวมกันแล้ว "กูโบะกูซีเยาะ" จึงหมายถึง "เนินควาย" หรือ "เนินกระบือ" นั้นเอง