Gerede: Tarihçe
Gerede kasabası, Roma döneminde Krateia (Κρατεία) olarak adlandırılan yerleşimin devamı kabul edilmektedir. Krateia, Roma eyaleti olan Honorias'ın bir parçasıydı ve bu eyaletin idari merkezi Claudiopolis idi. Krateia, Flaviopolis veya Flavianopolis olarak da bilinen bir başpiskoposluk bölgesi idi ve bu bölgenin bazı piskoposları ekümenik konsillere katılmışlardır. Bunlarda Epiphanius 431 yılında Birinci Efes Konsili'nde, Diogenes 553 yılında İkinci Konstantinopolis Konsili'nde bu piskoposluğu temsil etmişlerdir.
Gerede, Osmanlı döneminde önemli bir kasabaydı. 16. yüzyıl gezgini Evliya Çelebi burada 1.000 ev, 10 cami ve bir karakol bulunduğunu yazmıştır. 19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarında ise Gerede, Kastamonu Vilayeti'nin bir parçasıydı. Kurtuluş Savaşı'nın önemli adlarından biri olan Hüsrev Gerede'nin soyadı bu kasabadan gelir.
Gerede kasabası, 1831 Osmanlı nüfus defterine göre Orta, Demirciler, Seviller, Kitirler ve Kabiller olmak üzere beş mahalleden oluşuyordu. Orta mahallede 109 hane, Demirciler mahallesinde 98 hane, Seviller mahallesinde 97 hane, Kitirler mahallesinde 70 hane ve Kabiller mahallesinde 42 hane bulunuyordu. Kasabada 2 hane de Rum yaşıyordu. Gerede kasabasında bu tarihte toplam 418 hanede 999 erkek tespit edilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, kasabanın toplam nüfusunun yaklaşık 1.998 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Gerede kazası, 1840 tarihli nüfus defterine göre Bolu sancağına bağlıydı. Kazanın merkezi olan Gerede kasabası beş mahalleden oluşuyordu. Ayrıca merkeze bağlı beş köy bulunuyordu. Gerede kazasında 22 divan ve bu divanlara bağlı 69 köy vardı. Vergi toplama ve askere alma amacıyla sadece erkek nüfusunun kaydedildiği bu sayımda Gerede kazasında 1.890 hanede 6.455 erkek tespit edilmişti. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Gerede kazasının toplam nüfusunun yaklaşık 12.910 kişiden oluştuğu söylenebilir.
Gerede kasabası, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesine göre, Bolu vilayetine bağlı Gerede kazasının idarî merkeziydi. Gerede kazası, Merkez ve Mengen nahiyelerinden oluşuyordu. Merkez nahiyesine 106 köy, Mengen nahiyesine 32 köy bağlıydı. 1940 genel nüfus sayımında Gerede kasabası, 1.758'i kadın ve 2.202'si erkek olmak üzere, 3.960 nüfuslu bir yerleşimdi. Gerede kazası bu tarihte Merkez, Mengen ve Yeniçağ nahiyelerinden oluşuyordu. Merkez nahiyesine 121 köy, Mengen nahiyesinde 81 köy, Yeniçağa nahiyesinde 17 köy bulunuyordu. Gerede kazasının toplam nüfusu, 24.094'ü erkek ve 32.067'si kadın olmak üzere, 56.161 kişiden oluşuyordu. 1965 genel nüfus sayımında Gerede kasabasında 6.677 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 3.584 kişi okuma yazma biliyordu. Gerede ilçesinin nüfusu ise, 56.569 kişi olarak belirlenmişti ve bu nüfus içinde 17.638 kişi okuryazar olarak kaydedilmişti. Bu sırada Gerede ilçesi Merkez, Dörtdivan ve Yeniçağa bucaklarından oluşuyordu. Mengen ise bu ilçeden ayrılmış ve ayrı bir ilçe haline getirilmişti.
Bölgeyle ilgili yaptığı tezde Dr. Halil Aydınalp kentin antik zamanlara kadar giden bir geçmişi olduğunu yazıyor: "Gerede, antik çağlara uzanan oldukça eski bir geçmişe sahiptir. İlçe, antik Bitinya (Bithynia) ile Paflagonya (Pahplagonia) bölgeleri arasında bir sınır kentidir. Bölgede, Selçuklu ve Osmanlı hakimiyetlerinden önce sırasıyla Paflagon MÖ 300, Bitinya MÖ 260-228, Pontus MÖ 89, Roma MÖ 70-71 ve Roma'nın MS 395'te ikiye ayrılmasıyla da Doğu Roma, yani Bizans hakimiyetleri görülmüştür. …