Pazar, Rize: Tarih
Bir yerleşim yeri olarak Atina, MÖ 64 yılında Pompeius tarafından Athenae adıyla kurulmuştur. Yunanca bir kelime olan bu yer adı, akıl güzellik ve hikmet anlamına gelir. William Edward David Allen'a göre, Athenae sözcüğü Lazca ve Gürcücede "gölgeli" anlamına gelen kelimenin Yunancaya uyarlanmış halidir. Atina şehri, aynı zamanda Pontus'un limanıydı ve burada bir Yunan tapınağı bulunuyordu.
Atina bölgesinin yer aldığı Lazistan, Antik Çağ'da Kolheti Krallığı'nın sınırları içinde bulunuyordu. Osmanlılar, Trabzon İmparatorluğu'nu 1461'de ortadan kaldırdıktan sonra, 1547 yılında, bugünkü Batum kenti ve çevresi hariç, bu bölgeyi de tamamen ele geçirmiştir.
Atina, 1704 tarihli "Batum Livası Mufassal Defteri"ne göre, Batum livasının dört nahiyesinden biriydi. Diğer nahiyeler, Nefs-i Batum nahiyesi, Arhave nahiyesi ve Hemşin nahiyesi idi. Atina nahiyesi, 70 köyden oluşuyordu. Bu defterde Atina, bir yerleşim yeri olarak kaydedilmemiştir.
Atina, 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesine göre idari birim olarak kazanın adıydı. Atina kazasının idarî merkezi ise, Nefs-i Bazar (نفس بازار) adını taşıyordu. Bir mahalle olarak kaydedilmiş olan Nefs-i Bazar'ın veya bugünkü anlamıyla “Pazar merkezi”nin Lazca adı Noğa (ნოღა) olup pazarın kurulduğu yer anlamına gelir. Bu tarihte Nefs-i Bazar mahallesi, Trabzon Vilayeti'nin Lazistan sancağının Atina kazasının idarî merkeziydi ve nüfusu 22 hanede yaşayan 73 kişiden oluşuyordu. Bu sırada sadece erkek nüfus tespit edilmiş olmalıdır. Vergiye tabi hayvan varlığı olarak mahallede 8 keçi, 30 inek, 6 öküz, 10 manda ve 2 at tespit edilmiştir. Bu tarihte Atina kazası, merkez ve Hemşin nahiyelerinden oluşuyordu.
1888 tarihli Trabzon vilayeti salnamesine göre, Atina kazasında halk pagan tanrısı "Antas"a tapıyordu ve kasabanın adı da bu pagan tanrısından gelir. Bu tarihte Trabzon vilayetinin Trabzon sancağına bağlı olan Atina'nın nüfusu 2.313 hane ve 37.279 kişi olarak kaydedilmiştir. Kazanın ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayanıyordu. Buğday, arpa, mısır, pirinç, fasulye, fındık ve keten tarımı yapılıyordu. Rençberlikle uğraşan halkın dışında ticaret ve esnaf erbabı da vardı. Denizde yunus avcılığı yapılıyor ve yakalanan yunusların yağı çıkarılarak dışarıya satılıyordu. Hayvancılık sığır, koyun ve keçi yetiştiriciliğine dayanıyordu. Atina kasabasında cuma günleri pazar kuruluyordu. Atina, keten ve yünden dokunan şalıyla da ünlüydü. Irmaklarda yakalanan alabalıktan havyar çıkarılıyordu.
Dilbilimci Nikolay Marr, 1910 yılında Lazistan’da gerçekleştirdiği araştırma gezisi notlarında yerleşimin adını Bazar veya Atina şeklinde yazmıştır. Marr'ın verdiği bilgiye göre bu tarihte Atina kazasına 69 muhtarlık veya köy bulunuyor ve bu köylerin 64'ünde Lazca konuşuluyordu. Bazar adının Atina şehri anlamında kullanıldığı bu kayıttan anlaşılmaktadır. Bazar veya Atina Birinci Dünya Savaşı’nda Rusların eline geçmiştir. Rus idaresi sırasında, 1917 yılında Lazistan bölgesine araştırma gezisi yapan Gürcü dilbilimci İoseb Kipşidze, yerleşimin adını Gürcüce Bazar (ბაზარ) ve Rusça Atina (Атина) şeklinde not etmiş, mahallede 25 hanede 113 kişinin yaşadığını belirtmiştir.
Pazar ilçesi, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Atina (آتنە) olarak geçer. Rize vilayetinin bir kazası olan Atina, merkez, Ardeşen ve Hemşin nahiyelerinden oluşuyordu. Daha eski kaynaklarda “Nefs-i Bazar” ve “Bazar” olarak yazılan yerleşim merkezi, bu sırada Pazar (پازار) şeklinde kaydedilmiştir. …