شهرستان گرمه: مکانهای تاریخی و گردشگری
شهرستان گرمه دارای جاذبههای گردشگری تاریخی و طبیعی (حوزه جنگل گلستان) و برخی آثار تاریخی متعلق به دورههای قبل از اسلام و قرون اولیه اسلامی به شرح جدول زیر میباشد.
قلعه جلال الدین
باغ مزار گرمه
نظرگاه علی گرمه
پارک شقایق گرمه
تک درخت و منطقه ارچه
سفید آلو و منطقه قوزلوق
نیوال و کوه سرای
قلعه خداوردی درق
غار کفترک درق
کوه بهار
مسجد جامع ایور
منطقه دهانه دلبر گرمه
منجاق تپه رباط قره بیل
مُرغزار
کاروانسرای رباط قره بیل روستا ی رباط قره بیل دوران تیموری -صفوی
تپه رباط عشق روستای رباط عشق قبل از اسلام
قزلر قلعه تاریخی و قبرستان هزارو یک گور مسیحیان. تپههای دوشکلی. سردابههای متعدد. چشمههای زیبای سردارو گلزارو کملی و قیز قلعه. منطقه زیبای جنگلی ییلاق و خواجه نارنج مجموعه خدماتی رفاهی امام رضا دوراهی دشت و کاروانسرای دوراهی دشت همگی از آثار تاریخی و جاذبههای گردشگری روستای هدف گردشگری روستای دشت میباشند
در مجموع، نقشه و طرح ایجاد شده در بنا و سبک آجرکاری آن، مقابر منفرد رایج در عصر مغول را به ذهن تداعی میکند. این مقابر غالباً در خارج، یک نمای هشت ضلعی دارند و در داخل شامل یک اتاق مربع شکل هستند؛ که قبر در میان آن جای دارد. ترمبهها با تکنیک آجر کاری استادانهای در نهایت ظرافت ایجاد شدهاند؛ و از لحاظ فنی به معمار بنا امکان ایجاد گنبد را دادهاند.
با استناد به گزارشهای هیئت بررسی و شناسایی آثار و بناهای تاریخی خراسان این بنا «از نظر پلان و اجرا و نوع مصالح قابل مقایسه با مقبرهٔ علی بن مهزیار جاجرم بوده ولی در حالت کلی مفصلتر است… از آن جایی که بنای جاجرم دارای قدمت مشخص تری است (به استناد مدارک موجود مثل کاشیهای فیروزهای قرن هفتم هجری) تاریخی که برای این دو بنا میتوان در نظر گرفت با هم همزمانی خواهد داشت»
بنای مزار گرمه از دو ویژگی مهم برای تعیین قدمت برخوردار است: از لحاظ نقشه و طرح کلی با بناهای مقبرهای قرون هفت و هشت هجری قابل مقایسه است. همچنین شیوهٔ آجر چینی آن نیز به نحوهٔ آجر چینی بناهای قرون هفت و هشت هجری و به عبارتی عصر ایلخانان مغول مشابهت دارد.
این بنا در محلهٔ باغ مزار گرمه قرار دارد. پلان بنا به شکل هشت ضلعی است که داخل آن از یک اتاق مربع شکل تشکیل شده است. بر بخش فوقانی چهار گوشهٔ این فضای مربع شکل چهار ترمبه تعبیه شده تا به این طریق امکان ایجاد گنبد برفراز بنا فراهم شود. در نمای بیرونی چهار جهت اصلی بنا، چهار ایوان با عمق ۲۷۰ سانتیمتر قرار دارد که از طریق ورودیهای واقع در این ایوانها، ورود به فضای داخلی ممکن میشده است. در حال حاضر جز ورودی واقع درایوان جنوبی بقیهٔ ورودیها مسدود شدهاند.
همچنین در چهار جهت فرعی شمال شرقی، شمال غربی، جنوب شرقی و جنوب غربی بنا، چهار طاقنما با توجه به پاتاقهای به جا مانده با ایوانها ارتفاع یکسانی داشتهاند، وجود داشته که در حال حاضر از بین رفتهاند. نور فضای داخل از طریق نورگیرهایی که در پایهٔ گنبد و در حد فاصل بین ترمبهها ایجاد شدهاند. تأمین میگردد.
سبک طاقهای بنا از نوع جناقی و قوس ورودیها از نوع پنج او هفت تند است. گنبد دارای خیز کم و ساقهٔ کوتاه بوده و نمای داخلی آن، با استفاده از تزیینات آجر کاری به شکل یک ستاره ۱۶ پر درآمده است.
در ضلع غربی بنا با مسدود کردن ورودی ایوان غربی، فضایی به شکل محراب ایجاد شده است. در این قسمت دو سنگ قبر کوچک وجود دارد که تاریخ یکی از آنها سال ۱۲۲۰ هجری قمری و مربوط به زمان بعد از ساخت مقبره است.
آجرهای قرمز و نخودی با ابعاد ۵ ضربدر ۲۵ ضربدر ۲۵ سانتیمتر و ملات گچ از جمله مصالح به کار رفته در این بنا است. ایوان شرقی نسبت به کل بنا آسیب کمتری دیده است. نمای آجری گنبد آسیب زیادی دیده و فروریخته است. بنای مزار گرمه به لحاظ طرح و نقشه منحصربهفرد بوده، همچنین به دلیل مهارت به کار رفته در شیوهٔ آجر چینی و نماسازی فضای درونی گنبد، از آثار ارزشمند منطقه بهشمار میآید. با این حال تاکنون هیچ اقدامی برای نگهداری و حفظ آن انجام نگرفته و به سبب فقدان وجه هٔ مذهبی در این اثر، ساکنان محل نیز به این امر علاقهای نشان ندادهاند.