Göle: Tarihçe
Eski adı Kola olan Göle, MÖ 4. yüzyılda İberia Krallığı sınırları içinde, Tzunda Prensliği'ne bağlıydı. MÖ 2.-1. yüzyıllarda Ermenistan Krallığı sınırları içinde kaldı. Bölge daha sonra Ermeniler ile Gürcüler arasında birkaç kez el değiştirdi. Kolalı Çocukların Şehadeti (9. yüzyıl) adını taşıyan Gürcüce bir hagiografiye göre 6. yüzyılda dokuz Kolalı (Göleli) çocuk Kura Nehri'nin “Ayazma” denilen kaynağında vaftiz olup Hristiyanlığı kabul etmiş ve bundan dolayı annesi ve babası tarafından öldürülmüştür. Göle Gürcü yönetimi altındayken Emeviler tarafından istila edildi. 9. yüzyılda İberia kralı I. Aşot (813–826/830) Arapları bölgeden çıkardı ve Göle Gürcistan Krallığı'na katıldı. 11. yüzyılda Göle ve yöresi Büyük Selçukluların eline geçti. 13. yüzyılın ortalarından itibaren Göle Gürcü atabegleri devleti Samtshe-Saatabago'nun yönetimi altındaydı. 16. yüzyılın sonlarında Gürcü atabegler Osmanlılara karşısında tutunamadı ve Göle Osmanlı Devleti tarafından ele geçirildi.
Bugünkü Göle ilçesi toprakları Osmanlı kayıtlarında Ardahan-i Küçük, bugünkü Ardahan bölgesi ise Ardahan-i Büzürg (Büyük Ardahan) olarak geçer. Ardahan-i Küçük (Küçük Ardahan), Hicri 981 (1573/74) tarihli icmal defterine göre, Gürcistan Vilayeti içinde bir livaydı. Ardahan-i Küçük livası, Güney, Kuzey, Hoçvan ve Germücek nahiyelerinden oluşuyordu. Güney nahiyesi 65 köyü, Kuzey nahiyesi 121 köyü, Hoçvan nahiyesi 66 köyü ve Germücek nahiyesi 19 köyü kapsıyordu. Sonraki dönemde bu bölge, Çıldır Eyaleti'nin livalarından biri olmuştur.
Göle bölgesi, uzun süre Osmanlı yönetimi altında kaldıktan sonra, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca, savaş tazminatının bir parçası olarak Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus yönetimi sırada Göle, Ardahan sancağına bağlı bir kazaydı (uçastok) ve kazanın yönetim merkezi Okami köyüydü. Göle kazası Arpaşen, Karavenk, Okam ve Hoçevank nahiyelerinden (маркяз: merkez) oluşuyordu. Kazadaki Yunan (Rum) nüfuslu köyler de "Yunan Nahiyesi" (сельское общество: kırsal topluluk) statüsüne sahipti. 1886 yılında Rusların yaptığı nüfus sayımına göre Göle'de 9.208 kişi yaşıyordu. Nüfusun 5.432'si (%59) Kürt, 2.755'i (%29,9) Rum, 846'sı (%9,2) Türk, 121'i (%1,3) Ermeni ve 54'ü (%0,6) Türkmen'di.
1907 yılında bölgeyi gezen Gürcü tarihçi Ekvtime Takaişvili'nin verdiği bilgiye göre o tarihte Göle'nin nüfusu Müslüman Gürcüler, Meshiler, Kürtler, Rumlar ve Ermenilerden oluşuyordu. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında, Osmanlı ülkesine göç eden Müslüman Gürcülerin yerlerine Rus idaresi tarafından Rumlar ve Ermeniler yerleştirilmiştir. Resmi verilere göre Göle'nin de içinde yer aldığı Ardahan sancağından 1.407 hane veya 22.843 kişi Osmanlı ülkesine göç etmiştir.
I. Dünya Savaşı'nın sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinden sonra Göle fiilen bağımsız Ermenistan sınırları içinde yer aldı. 16 Mart 1921'de imzalanan Moskova Antlaşması'yla da Türkiye'ye bırakıldı.
Göle, 1928 tarihli Osmanlı köy listesinde Kars vilayetine bağlı bir kaza olarak geçer. Göle kazası, Merdenik, Okam ve Hoçovan nahiyelerinden oluşuyordu. Merkez nahiyesi olarak da bilinen Merdenik nahiyesine 29, Okam nahiyesine 26 ve Hoçovan nahiyesine 20 köy bağlıydı. Merdenik nahiyesinin idari merkezi Merdenik köyü, Okam nahiyesinin idari merkezi Okam köyü, Hoçovan nahiyesinin idari merkezi ise Hasköy'dü.
Kars iline bağlı bir ilçe olan Göle, 27 Mayıs 1992 tarihinde Ardahan iline bağlanmıştır. …