ولسوالی لعل و سرجنگل: تاریخ
به‌طور سنتی، در جامعه فئودالی هزاره قبل از کشتار هزاره‌ها در سال‌های ۱۸۸۰–۱۸۹۰، لعل و سرجنگل بخشی از منطقه دایزنگی بزرگ بود که در بخش‌هایی توسط رؤسای فئودال معروف به میر و بیگ اداره می‌شد. چرای کشور از نظر تاریخی ثابت کرده بود که برای نگهداری ارتش‌های بزرگ توسط میرها مفید است. از میرهای برجسته دوران قدیم می‌توان به نوروز بیگ و یوسف بیگ اشاره کرد که در فولکلور محلی از احترام قابل توجهی برخوردارند.
در دوره ای که پس از نسل‌کشی عبدالرحمن و شکست دولت در پی ترور نادرخان، نخبگان هزاره و شیعه با دولت کابل به توافق رسیدند. فرمانداران ولسوالی‌ها تقریباً همیشه پشتون‌ها توسط دولت مرکزی منصوب می‌شدند که مانند اکثر مناطق کشور با کمک ارباب‌های منصوب از سوی دولت منطقه را اداره می‌کردند. در این دوره، این ناحیه بر ظهور بسیاری از روسای فئودال که به سیاستمداران تبدیل شده بودند نظارت داشت. این دوره برای شیعیان و هزاره‌ها دوران سختی بود، اما مردم لعل با تلاش و فداکاری از این مرحله جان سالم به در بردند و تا دهه ۱۹۷۰ این ولسوالی در جامعه شیعه و هزاره به دلیل تعداد زیادی از روشنفکران، فارغ التحصیلان دانشگاه و شخصیت‌های برجسته شهرت داشت.
از چهره‌های برجسته این دوره می‌توان به خادم حسین بیگ نماینده مجلس، حاجی سرور و حاجی سید اکبر اشاره کرد. به همین ترتیب، نام‌هایی مانند کلبی رضا بیگ، سید نصیر لعلی، میرمحمد امیر بیگ، ارباب نادرشاه و دیگر رهبران محلی، از سیاستمداران برجسته محلی و مورد احترام مردم بودند. نخبگان لعل به دلیل تقوا و درک نیازهای مردم به خوبی قابل احترام هستند.
لعل سرجنگل درست قبل از انقلابی که در سال ۱۹۷۸ رخ داد، جامعه ای پر جنب و جوش و در حال تغییر و مترقی بود. نخبگان تحصیل کرده ولسوالی با این حال عموماً توسط رژیم کمونیستی نورمحمد تره کی و حفیظ الله امین، عمدتاً به اتهام مائوئیست بودن، قتل‌عام شدند. از رهبران برجسته دانشجویی این ولسوالی می‌توان به عزیز طغیان و محمد رنجبر اشاره کرد.
از سوی دیگر، اعضای حزب دموکراتیک خلق از لعل و سرجنگل نیز برجسته و بسیار موفق بودند. اولین ولسوال لعل سرجنگل از جمعیت هزاره محلی عوض علی بود که بعداً توسط اعضای گروه مجاهدین به قتل رسید. دوره ظهور حزب دموکراتیک خلق افغانستان تعدادی از جوانان لعل را نیز تربیت کرد که بعداً در دولت افغانستان مناصب مهمی گرفتند. نام‌هایی مانند جنرال مراد علی مراد فرمانده نیروی زمینی افغانستان و محمد حسین غرجستانی رئیس دفتر معاونت ریاست جمهوری بخشی از تعداد زیادی از افسران و کادرهای این ولایت هستند.
لعل و سرجنگل از سال ۱۹۷۹ تا ۲۰۰۱ توسط سازمان‌های جهادی نوظهور کنترل می‌شد.
حزب وحدت با مبارزات سید عبدالحمید سجادی شکل گرفت. اولین کنوانسیون وحدت توسط رهبران مقاومت هزاره در لعل به شمول محمد محقق که نماینده هزاره‌های شمالی به رهبری عبدالعلی مزاری بود امضا شد.
اما اکثر میرهای دایزنگی به حزب اسلامی گلبدین حکمتیار پیوستند؛ به شمول خلف کلبی رضا بیگ مانند: خلیفه انور، علی حسین بیگ، بصیر بیگ، علی حسن بیگ، حسین پسر حاجی علی جان بیگ، همای خادم بیگ، تیمور بیگ، میر احمد بیگ، محمد امیر پسر میر عالی، اکبر بیگ شادمان، انجنیر حسین بیگ سعیدی و …
- حاجی سرور بیگ خیلی‌ها: خلیفه حسن بیگ، ناصر بیگ، محمد حسین بیگ، غلام بیگ، حاجی مربی بیگ صاحب منصب امینت ملی در دوره جمهوریت، رجب بیگ، اکرم بیگ، انور بیگ و …
- حیدر بیگ خیلی‌ها شامل: غلام حیدر بیگ مهدوی، ابراهیم بیگ، عزیز بیگ، حسین علی بیگ، امیر بیگ، و دها تن دیگر همه در زمان سازمان نصر و به تعقیب آن حزب وحدت، به حزب اسلامی حکمتیار پیوستند که فرماندهی آنرا در ولسوالی لعل و سرجنگل سید نادر شاه مجاهد به عده داشت.
بعد از ۲۰۰۱ لعل هرگز به دست طالبان نیفتاد. با سقوط طالبان، رقابت‌های قدیمی دو جناح حزب وحدت یعنی اکبری و خلیلی همچنان در این ولسوالی وجود داشت.