Si Ma Cai (huyện): Lịch sử
=== Nguồn gốc tên gọi ===
Hiện có 2 cách giải thích về tên gọi Si Ma Cai:
Thứ nhất: Thời kỳ trước khi người Pháp đặt chân đến vùng đất này, người dân tộc thiểu số cư trú tại đây như: H Mông, Nùng, Thu Lao thường gọi vùng này là "Xín Mã Cái" nghĩa là "Chợ ngựa mới" ( Xín = Tân = Mới; Mã = ngựa; Cái = chợ; do ảnh hưởng của ngôn ngữ Trung Hoa), vì tại trung tâm huyện ngày nay có một khu chợ, trong đó mua bán trao đổi ngựa là hàng hóa chính, quan trọng nhất, trước đây chợ ngựa này họp ở Khu phố cũ (phố Thầu, có nhiều người Hoa sinh sống, cánh chợ hiện nay khoảng 02 km), sau đó chuyển lên khu chợ hiện nay, để sát với ngã 3 đường từ Chợ đi ra biên giới Việt - Trung có tên gọi hiện tại là Đường Si Ma Cai - Bến Mảng. Trải qua quá trình người Pháp, người Việt đến quản lý hành chính đọc chệch dần, phiên âm, viết thành Si Ma Cai như ngày nay.
Thứ hai: Vùng núi phía Bắc Việt Nam xưa kia có nhiều địa danh mang ý nghĩa thần thoại Rồng - Tiên thơ mộng, trong đó Sin Ma Cai có nghĩa là vùng đất đó xuất hiện con ngựa lạ. Huyền tích cho rằng có ngựa ấy là do Rồng của nhà trời đi kinh lý, thấy cảnh bồng lai nên hóa thành con ngựa to cao lừng lững, trông khác lạ so với ngựa thồ bình thường. Nơi có đông cư dân thì có phố chợ. Sin Ma Cai nghĩa là chợ có con ngựa lạ. Khi thành lập huyện tên Sin Ma Cai bị viết thành Si Ma Cai. (Sự lý giải này mới có sau năm 2010 nhằm tạo điểm nhấn thu hút khách du lịch, không được công nhận rộng rãi)
Năm 1966, huyện Bắc Hà thuộc tỉnh Lào Cai được chia tách thành huyện Bắc Hà mới và huyện Si Ma Cai. Huyện Si Ma Cai khi đó gồm 17 xã: Bản Mế, Cán Cẩu, Cán Hồ, Dào Dền Sán, Hồ Mù Chải, Lử Thẩn, Lùng Sán, Nàn Cảng, Nàn Sín, Nàn Thẩn, Nàn Vái, Quan Thần Sán, Seng Sui, Si Ma Cai, Sín Chéng, Sín Hồ Sán và Thào Chư Phìn.
Năm 1975, các tỉnh Yên Bái, Lào Cai và Nghĩa Lộ (trừ huyện Bắc Yên và huyện Phù Yên) sáp nhập thành tỉnh Hoàng Liên Sơn, huyện Si Ma Cai thuộc tỉnh Hoàng Liên Sơn.
Năm 1979, huyện Si Ma Cai lại sáp nhập vào huyện Bắc Hà.
Ngày 28 tháng 5 năm 1981, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 205-CP. Theo đó:
Sáp nhập xã Dào Dền Sán và xã Nàn Vái thành xã Nàn Sán
Sáp nhập xã Nàn Cảng và xã Si Ma Cai thành xã Si Ma Cai
Sáp nhập xã Hồ Mù Chải và xã Sín Hồ Sán thành xã Sán Chải
Sáp nhập xã Lùng Sán và xã Seng Sui thành xã Lùng Sui.
Ngày 12 tháng 8 năm 1991, chia tách tỉnh Hoàng Liên Sơn thành 2 tỉnh: Yên Bái và Lào Cai, huyện Bắc Hà thuộc tỉnh Lào Cai.
Ngày 18 tháng 8 năm 2000, huyện Si Ma Cai được tái lập từ huyện Bắc Hà, gồm 13 xã: Bản Mế, Cán Cẩu, Cán Hồ, Lử Thẩn, Lùng Sui, Nàn Sán, Nàn Sín, Nàn Thẩn, Quan Thần Sán, Sán Chải, Si Ma Cai (trung tâm huyện lỵ), Sín Chéng và Thào Chư Phìn.
Ngày 11 tháng 2 năm 2020, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 896/NQ-UBTVQH14 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã thuộc tỉnh Lào Cai (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 3 năm 2020). Theo đó: …