Dereli: Tarihi
Başbakanlık Devlet Arşivi'nde Dölçukuru Köyü YarAli Bey isimli bir Türkmen beyinin tımarı olarak 1500'lü yıllarda kayıtlı olduğu ve 400 has akçe vergi ödediği görülmektedir.
Dereli'nin tarihini Giresun'un tarihi içinde incelemek ve değerlendirmek gerekir. Giresun 1397 yılında Türkmen beyi Bayram Şah'ın torunu Emiroğlu Süleyman Bey tarafından fethedilmiş ve Türk yurdu haline getirilmiştir. Bu tarihten sonra Giresun ve çevresinde yoğun Türk nüfusun yerleşmeye başladığı görülmektedir.
Ancak Dereli civarında, Giresun merkezden çok daha önceki yıllarda Türklerin var olduğu ve buranın Kuşlu Han ve Zırhlı Han isimli iki Türkmen beyinin hâkimiyetinde bulunduğu çeşitli kaynaklarda yazılmaktadır. Türkmenler, Dereli’ye iki koldan (Kuşluhan ve Zırhlıhan) gelmişlerdir. Orta Asya'daki Horasan'dan (gelen Oğuz Türkmen boyları, Kelkit vadisi boyunca Şebinkarahisar'a ve Dereli’nin güneyine yerleşmeye başlamıştır. Diğer kol Harşit Vadisi'ne yerleşmiş olup, bunlardan bir kısmı ilçe çevresine gelerek yerleşmişlerdir. Haçlı Seferleri sonrasında Sinop çevresindeki Çepni adlı Oğuz boyları doğuya doğru ilerleyerek Giresun çevresi ve Dereli ilçesine yerleşmişlerdir.
Dereli ve civarına gelen Türkmenler, Selçuklu döneminde bölgeye yerleşmiştir. 1398 tarihinde Yıldırım Bayezid, yöreyi Osmanlılara bağlamak amacıyla düzenlediği seferde Canik Beyliği’nin merkezi Samsun’u ele geçirmiştir. Bu olay üzerine Dereli ve çevresinde yaşayan Türkler Osmanlılara katılmışlardır. Ankara Savaşı'ndan sonra Timur, yöreyi Türkmen Hacı Emiroğlu Süleyman Bey'e iade etmiştir. Bu dönemlerde Dereli çevresinde Akkoyunlu Türkmen hükümdarı tarafından şahıslara vakfedilmiş topraklar bulunmaktadır. Dereli ve çevresi Selçuklulardan bu yana Türk toprağıdır. Düşman işgali görmemiştir.
Prof. Dr. Faruk Sümer’in “Oğuzlar ve Türkmenler” adlı eserinde, Dereli de dâhil olmak üzere Giresun ve Trabzon’un bir bölümünün 1515 yılındaki tahrir defterlerinde Vilayet-i Çepni olarak ayrı bir bölge şeklinde gösterildiği belirtilmektedir. Bu köylerin adlarının Türkçe olduğu ve buralarda yaşayan Türkmenlerin Hacı Bektaş-ı Veli’nin müritleri olduğu da belirtilmektedir.
Dereli ve çevresi, Giresun kazasının bir köyü olarak, Tanzimat Dönemi'ne kadar Trabzon'a bağlandı. Tanzimattan sonra Karahisar'ı Şarki (Şebinkarahisar) Sancağı'na, sonra yine salnamelere göre Trabzon'a bağlı kaldı. Gürcistan'ın Ruslar tarafından işgal edilmesiyle Müslüman Gürcüler göç ederek 1892 yılında ilçeye bağlı bazı köylere yerleşmişlerdir. Cumhuriyet döneminde 1926 yılında Dereli, Giresun'a bağlı bir nahiye yapıldı. 1 Nisan 1958 tarihinde 7033 sayılı kanunla Dereli ilçesi kurulmuştur.