Tonya: Tarihçe
Trabzon Sancağına ait 1486, 1515, 1520 ve 1554 tarihli Tahrir Defterlerinde Tonya, Karaağaç (Karaağaç) ve Şova (Şenocak) ile ilgili kayıtlar bulunmamaktadır. 1583 yılında Kumyatağı (İskenderli) mezrasıyla birlikte “Tonya mea Kumyatağı” adıyla yer alan yerleşimde ikamet eden nüfusun %97.20'si, 1682 yılında da nüfusun tamamı Müslümanlardan oluşmaktadır. Tonya'nın yakın çevre köylerinden olması nedeniyle Tonya bölgesi içinde değerlendirilen Karaağaç ve Şova köylerinin 1583'teki nüfusunun %45.86'sı ve 17. yüzyılın ortalarına doğru kurulan Koçkur köyü ile birlikte bu üç köyün 1682 yılındaki nüfusunun tamamı Müslümanlardan oluşmaktadır. Erkeklerin baba isimlerinin öz Türkçe ya da Müslüman Türkler tarafından kullanılan isimler olmasından yola çıkarak Tonya ve çevresine önemli bir Çepni ve diğer Türkmen yerleşiminin yaşandığı değerlendirilmektedir. 1583 yılında yerleşimde 171 nefer kaydedilmiş olup bunun 167'si Müslüman ve 4'ü Hristiyan'dır. Bu 171 neferden; 132'si bennak hane (çok az toprağı veya hiç toprağı olmayan), 4'ü ispenç hane (gayrimüslim) ve 35'i mücerred (yetişkin bekâr erkek) olarak tasnif edilmiştir. Buna göre yerleşimde kadın ve erkek olmak üzere 715 kişinin yaşadığı tahmin edilmekte olup bununda 695'i Müslüman ve 20'si Hristiyanlardan oluşmaktadır. Burada belirtilen nüfusun tek bir yerden ziyade Tonya olarak adlandırılan alanda dağınık halde yaşadığı değerlendirilmektedir. O dönemki Tonya köyünün tamamı Müslümanlardan oluştuğu bilgisine göre Hristiyan nüfusun Kumyatağı mezrasında yaşadığı anlaşılmaktadır. 167 Müslümanın 20'sinin baba adının Hristiyan adlı olması bunların sonradan Müslüman olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte 8 isimle ilgili baba adı mı geldiği yerleşim bilgisi mi olduğu net olmamakla birlikte bunlarından sonradan Müslüman olduğu kabulü halinde sonradan Müslüman olan kişi sayısının toplamda 28 kişi olma ihtimali bulunmaktadır. Tonya'ya gelen ve yerleşimi kuran Müslümanların, Ağasar Vadisi boyunca gelenlerden oluştuğu, Hristiyanların ise Akçaabad nahiyesine bağlı Sıdıksa ve çevre köyler ile İspir kazasının Kabahor nahiyesine bağlı Ciro köyünden olduğu ve bir kısmının da Gümüşhane kazalarından olabileceği değerlendirilmektedir. 1682 yılına gelindiğinde Tonya köyünde 82 nefer Müslüman hane reisi bulunmaktadır. Bunlarda sadece ikisinin baba adı Hristiyan isme sahiptir. 1650-1651 yıllarında Tonya köyünde 5 avarız hanesi (1 avarız hanesi 20 hane) ve 100 nefer (hane reisi) bulunmaktadır. 1682 yılına gelindiğinde nefer (hane reisi) sayısı 82 kişi (toplam nüfus tahmini 410 kişi) olarak kaydedilmiştir. 17. yüzyılda Celâli saldırıları, başıbozuk eski askerler, eşkıyalık hareketleri nedeniyle nüfusun azaldığı ve özellikle Hristiyan nüfusun diğer büyük şehirlere göç ettiği değerlendirilmektedir.
Tonya, zeamet tarafından yönetilmesi nedeniyle civar köylerin merkezi konumda olmuştur. Tonya uzun yıllar Akçaabad nahiyesine bağlı kalmış olup 18. yüzyılın ortalarına doğru Gümüşhane kazasına bağlı Torul nahiyesi bağlanmış daha sonra da bir naibin görev yaptığı kaza statüsü ile Gümüşhane
(Maden) Mülhakatına bağlanmıştır. 1848 yılında Tonya kaza statüsünde olmakla birlikte kaymakamlık seviyesinde olmayıp müdürlük seviyesinde görülmektedir. Bu durum küçük bir kaza olarak ele alındığını belirtmektedir. İlk kaza müdürü de yerel eşraftan köklü bir aileden olan Hacısalihzâde Süleyman Ağa'dır. 1858 yılından itibaren bir süre Vakfıkebir ile birleşme olmuştur. …