Kiğı: Tarihçe
Kiğı'da yerleşimin ne zaman başladığı kaynaklarla ortaya konulamamaktadır. Tarihi Kiğı yerleşimi, günümüz yerleşiminin kuzeydoğusundaki kayalık Görgeç Tepe üzerinde inşa edilmiş Kiğı (Görgeç) Kalesi etrafında teşekkül etmiştir. 13. yüzyıl başlarında Moğollarca kalenin tahrip edilmesi ve sonrasında da kalenin önemini kaybetmesiyle Eskişehir (Kaleli) Mahallesinde günümüz yerleşimin nüvesi oluşmaya başlamıştır.
Yavuz Sultan Selim'in 1514 yılında gerçekleştirdiği İran Seferi sırasında Osmanlı topraklarına katılmıştır. 1518 yılında yapılan ilk tahrirde Diyarbekir Eyaletinin sancağı olarak teşkil edilmiş olup sancak merkezi Kiğı yerleşimi yanı sıra Belde, Gevenlü, Anderis, Sancak, Küçük (Göcek), Kortu, Gürzegin (Gürzelik), Kızucan (Kuzican) adında 8 nahiyesi bulunmaktadır. 1525-1530 tahririnde Kiğı, Küçük (Göcek), Gevenlü, Anderis, Koçakmaz, Sancak, Kurdöküzü, Kızucan, Gürzegin adında 9 nahiyesi bulunmaktadır. 1553 yılında Erzurum Eyaletine bağlanan yerleşim uzun yıllar bu eyaletin sancağı statüsünü sürdürmüştür. Bu tarihlerde; Kiğı kasabası ile Sancak, Gevenlü, Göcek (Küçük), Anderis, Kortu, Kurdöküzü, Koçakmaz, Lekzi adlarında da nahiyeleri bulunmaktadır. Osmanlı'nın ilk yıllarında, uzun süren savaşlar nedeniyle sancağı bağlı köylerin önemli kısmı harap olduğundan boş bulunmaktaydı. 1530 yılında 31 köy ve 6 mezra bulunan sancakta, 1 aşirete bağlı 6 cemaatte 900 hâne, 288 mücerred, 73 muaf nefer kaydedilmiştir. Sancak genelinde 4120 hane bulunmaktadır.
1530 yılında Kiğı nahiyesine bağlı da bir kısmı ıssız olmak üzere 43 köy bulunmaktadır. Aynı tarihte Kiğı kasabasında 239'u Hristiyan (Ermeni) olmak üzere 289 hane (erkek ev reisi olan) olup ayrıca 25 muaf hane bulunmaktadır. Muaf hanelerinde cami görevleriyle uğraşan Müslümanlar olduğu değerlendirilmektedir. Ayrıca bu tarihte kasabada 49'u Hristiyan ve 21'i Müslüman olmak üzere toplam 70 mücerred (yetişkin bekar erkek) de kaydedilmiştir. Buna göre 1530 yılı Kiğı kasaba nüfusu; klasik hane katsayısı olan 5 ile çarpıldığında takribi 1.640 kişiden oluşmaktadır. 1553 yılı kayıtlarında Kiğı kasabasının; sadece Müslümanların yaşadığı 28, sadece Hristiyanların yaşadığı 18 ve Hristiyan-Müslüman karışık 6 olmak üzere 49 köyü bulunmaktadır. 1553 yılında Kiğı kasabasında 308'i Hristiyan olmak üzere toplam 384 hane (erkek ev reisi olan) ile 42 muaf kaydedilmiştir. Yine aynı tarihte 112'si Hristiyan olmak üzere toplam toplam 140 mücerred (yetişkin bekar erkek) de kaydedilmiştir. Buna göre 1553 yılı Kiğı kasaba nüfusu; klasik hane katsayısı olan 5 ile çarpıldığında takribi 2.270 kişiden oluşmaktadır. 1553 yılında kasaba merkezinde Habeş ve Varteriş adıyla Hristiyanların yaşadığı iki mahalle bulunmaktadır.
1839 yılında 17 nahiye ve 250 köyün bağlı olduğu Kiğı kazası, Erzurum Vilayetine bağlanmıştır. 1845 yılında askeri amaçlı, sadece erkek nüfusu tespit etmek için yapılan nüfus sayımında Kiğı'da 5.220 erkek kaydedilmiş olup bu tarihte bir bu kadar kadın nüfusu olduğu kabulüyle kasaba merkezinde 10 bin kişinin yaşadığı değerlendirilmektedir. Vital Cuinet, kaza genelindeki nüfusun toplam 41.225 kişi olduğunu belirtmiştir. 1916 yılında Ruslar tarafından ele geçirilen Kiğı, aynı yılın 20 Kasım'ında Rus işgalinden kurtarılmıştır. 1926'da ilçe statüsünde Erzincan'a, Bingöl'ün il olmasıyla da 1936 yılında Bingöl'e bağlandı. Kasabanın nüfusu Cumhuriyetin ilk yıllarında oldukça azalmış olup 1935 yılı Genel Nüfus Sayımında Kiğı nüfusu 1.041 kişiden oluşmaktadır. …