Thái Nguyên: Lịch sử
=== Trước thời Nguyễn ===
Di chỉ khảo cổ học Mái Đá Ngườm về người tiền sử tại xã Thần Sa có mười tầng văn hoá, có giả thuyết niên đại cư trú sớm nhất là hơn 124.590 năm. Ngườm là nơi ghi nhận bằng chứng sử dụng lửa sớm nhất tại Việt Nam, cùng bằng chứng tiêu thụ thực vật, động vật. Đây là loại hình di tích hang động/mái đá đầu tiên ghi nhận các bằng chứng về quá trình chế tác, sử dụng công cụ đá sớm nhất tại Việt Nam. Lưu vực sông Năng và vùng hồ Ba Bể được ghi nhận có người tiền sử sinh sống từ thời đồ đá cũ khoảng 20.000 đến 10.000 năm TCN.
Thái Nguyên vào thời phong kiến là vùng đất nhiều rừng núi hoang vu, dân cư thưa thớt. Lý Bí tức Lý Nam Đế được cho là có quê gốc là thôn Cổ Pháp thuộc phường Vạn Xuân hiện nay. Sau khi rời quê, ông lãnh đạo một cuộc khởi nghĩa chống lại nhà Lương, lên ngôi vua và lập nên nước Vạn Xuân. Trong Chiến tranh Tống–Việt năm 981, tàn quân Tống rút lui theo hướng Thái Nguyên, bị quân nhà Lý vượt sông Cầu đuổi đánh đến Võ Nhai. Năm 1076, quân dân nhà Lý tại Thái Nguyên chặn quân Tống tại núi mỏ Gà và tả ngạn sông Cầu, tham gia xây dựng phòng tuyến sông Như Nguyệt.
Dương Tự Minh là thủ lĩnh phủ Phú Lương, bao gồm tỉnh Thái Nguyên và Cao Bằng hiện nay, vào thời nhà Lý thế kỷ XII, từng dẫn quân triều đình đi bình định khu vực biên giới phía Bắc. Năm 1150, ông tham gia một cuộc chính biến trong triều đình nhà Lý, khi sự việc thất bại thì ông bị lưu đày tại núi Đuổm thuộc xã Phú Lương. Do địa hình hiểm trở nên phát triển giao thông trong vùng gặp khó khăn, nhà Lý cho khai thông sông Cầu, làm một số đường ngựa và đặt các trạm dịch tại các châu huyện phía bắc, giúp thông hành xuyên suốt Thái Nguyên. Lưu Nhân Chú là người ở xã Vạn Phú, ông tham gia khởi nghĩa Lam Sơn, và sau này được nhậm chức tể tướng của nhà Lê. Từ thời nhà Lê sơ, nhà Mạc đến nhà Lê trung hưng, xứ Thái Nguyên có chín người đỗ đại khoa tiến sĩ.
Năm 1499, nhà Lê quyết định tách phủ Cao Bằng ra khỏi thừa tuyên Thái Nguyên. Sau khi nhà Mạc mất kinh thành Thăng Long vào tay quân Lê–Trịnh năm 1592, các tướng của nhà Mạc chia nhau chiếm đóng Thái Nguyên, khu vực trở thành nơi diễn ra các cuộc hỗn chiến gay gắt trong nhiều thập niên. Quân nhà Mạc tập trung rất đông ở tỉnh nhưng cuối cùng vẫn bị quân Trịnh đánh bại, bị đẩy lui về phía bắc. Năm 1596, hai bên giao tranh đẫm máu ở khu vực hồ Ba Bể, sau đó quân nhà Mạc cai quản đất Cao Bằng và một phần Thái Nguyên hiện nay. Sau khi nhà Mạc bị tiêu diệt hoàn toàn vào năm 1677, phủ Cao Bằng lại được tách khỏi trấn Thái Nguyên. …